Sosyal Medyada Ne Nerde?

İrem Özal
Aralık 2014
Turuncu Dergisi

Dijital Yansımalar

Dünyada var olan her canlının kendine ait bir çevresi vardır. En

ufak mikro organizmalar bile birbirleriyle ve çevreleriyle etkileşime

geçmeden yaşayamazlar. Hatta parazitler gibi başka canlılar olmadan

varlığını sürdüremeyenler bile vardır. Sosyalleşmek, her canlının

olduğu gibi insanların da temel ihtiyaçlarından biridir. Maslow’un

“İhtiyaçlar Hiyerarşisi”ndeki ilişki kurmanın yeri hayatımızdaki gibi tam

ortadadır. Yani bedensel ve güvenlik ihtiyaçlarından sonra değerlerin

oluşması ve kişisel başarıdan önce. Şimdilerde internette dolaşan bir

resimde bu piramidin en altına internet/wifi yerleştiriliyor. Bu resim

aslında insan hayatının geldiği noktayı çok güzel yansıtıyor.

İletişim kitaplarında zaman değişse dahi tüm bu değişimin insanın

temel iletişim ihtiyaçları çerçevesinde olacağına yer verilir. Bu bakış

açısıyla şu an kullandığımız her dijital uygulamanın, aslında karşılayamadığımız

ihtiyaçlarımızın yerini doldurmaya çalıştığını söyleyebiliriz.

Kendini ifade etmek olarak tanımladığımız her yol aslında insanın

çevresiyle ve kendisiyle iletişim kurma yöntemidir. Örneğin resim

yapmak, yazmak, fotoğraf çekmek, tasarım yapmak, moda, müzik,

sinema… İnsanlar var olduklarından beri iletişim kurmaya çalışıyorlar.

Yöntemleri ne kadar çeşitlenirse çeşitlensin temelde aynı noktadan

besleniyorlar. Dolayısıyla zamanın getirdiği değişimler yalnızca temel

ihtiyaçların bir yansıması oluyor. O kadar ki var olduklarından emin

olmadığımız uzaylıların da bizimle iletişim kurmak istediklerini düşünüyor,

bunun üzerine onlarca kitap yazılıp film yapılıyor.

Hobi olarak nitelendirdiğimiz tüm sanat dalları şu an interaktif bir

şekilde ekranlar aracılığıyla yapılabiliyor. Mesafelere omuz çektiren

internet ve 3G bağlantıları, özlemi ortadan kaldırma iddiasındalar.

Gerçek hayatta elde edemediğimiz her şeyi, kurgulanmış animasyon

oyunlarında iki tık ile elde edebiliyoruz. Kendi hayalimizi kurmaya

ihtiyacımız dahi kalmıyor, bize tüm muhtemel mükemmellikleri

sunuyor dijital dünya tasarımcıları. Asıl önemli olan konu ise o tırnak

içerisinde mükemmel diye tanımlanan dünyalarda dahi açlık, güvenlik,

barınma ve tabi ki iletişim ihtiyacımızın aynı kalmasıdır. Kullandığı

araçlar geliştikçe daha fazlasına ihtiyaç duymaya başlayan insanın

açlığı hiçbir zaman sona ermiyor. Düşünün, mektupları günlerce beklemek bir sorun teşkil etmezken şimdi bir saniye gecikmeli giden bir mesaj yüzünden küplere biniyoruz. Buna rağmen karşı karşıya geldiğimiz zaman,karşımızdakinin aklımızı okumasını beklercesine suskun kalabiliyoruz.

Yalnız yaşayan insanların hayatında, bir insanın doldurması gereken yeri kediler ve ekranlar alınca, aynı sofrada oturan aile bireyleri göz göze gelmemek için uğraşınca, komşu, akraba, arkadaş toplantılarının sayısı düşünce ortaya sosyal medya platformları çıktı. Okuma yüzdeleri yerlerde sürünen Türk halkı, sosyal medya ilebirlikte her şeyin edebiyatını yapmaya başladı. Kahvehanelerde, televizyonda gördükleri her konunun uzmanı edasıyla konuşan amcalarla dalga geçmenin cefasını çekiyoruz sanırım. Tartışma programlarında birbirini dinlemeden bağrışan uzmanları izleye izleye karşındakinin cümlesinden ne çıkartsam da olay çıkartsam diye tetikte bekleyen insanlara dönüştük. 

Bunların hepsinin nedeni temel iletişim ihtiyaçlarımızı yeterince tatmin edemememiz.

Eskiden bir haberi herkesin duyması için tellal çıkartırlarmış sokağa.

“Duyduk Duymadık Demeyin, Peynir Ekmek Yemeyin…” diye davuluyla

sokak sokak dolaşan tellallar onlarca insana mutluluğunuzu yayarlarmış.

Şimdi biz bunun için sosyal medyayı kullanıyoruz. Duymayan

kalmasın evliyim, mutluyum, bekarım, geziyorum, buralara da gittim,

bunları da yedim… Bunu da giydi desinler, bunları da tanıyor, buralarda

geziyor, şöyle arabaya biniyor, şöyle zengin, şöyle güzel desinler diye

özetlenebilecek bir kişisel tatmin ihtiyacı da var insanların. Mahalle baskısı

dediğimiz şeyin temelini bu kendini beğendirme, kabul görme ihtiyacı

oluşturuyor. Tabi ki bir âdeti yaymaya başladığınız zaman onun varacağı

yeri kontrol etmek pek de mümkün değil. Dolayısıyla “desinler desinler”

diyerek pohpohlanan dedikodu; gitme şöyle derler, yapma böyle derler

korkusuna dönüştü. Bu durum insanların bilinçaltında bir baskı oluştursa

da magazin gerçeği ile 90’larda yeniden kışkırtılan “desinler” ihtiyacı bu

baskı ile büyüyen annelerin çocuklarında “ne derlerse desinler” umursamazlığına

dönüştü. Özgürlük söylemlerinin de bu durumu körüklemesiyle,

aykırı olmanın alkışlanan bir şey olması gerektiği algısını oluşturdu. Şu an

dijital dünyada kaç beğeni almışım, kim ne yorum yazmış telaşesi ile kime

ne benim hayatım klişesinin aynı anda barınması tüm bu gelişmelerin sonucudur.

İnternet üzerinden her an paylaşım yapabilmenin verdiği rahatlıkla insanlar

günlük hayatlarını da dijital olarak yaşamaya başladı. Her bir iletişim

ihtiyacı için ayrı platformlar üreten teknoloji mühendisleri aynı zamanda

ekonomik ve sosyolojik akımlara da yön verdiler. Ücretsiz üye olunan her

site kendi içerisinde bir avmden farksız olmaya başladı. İçerisinde etkinlikler

düzenlenen, yüzünüzü nereye dönerseniz başka bir vitrinle karşılaştığınız,

indirimler ve oyunlarla satış yapmaya çalışanların bulunduğu

onlarca site. Tabi zamanla anlık paylaşım için mükemmel bir fırsat olan

mobil cihazlar için de uygulamalar geliştirildi. Tüm bu sitelerin, ücretsiz

indirdikten sonra her hafta güncelleme isteyen, cep telefonlarını kablolu

hâle getirecek kadar şarj tüketen mobil uygulamaları oluşturuldu. Peki

insanlar bu platformalarda iletişim ihtiyaçlarını nasıl karşılamaya çalışıyorlar?

Eskiden insanlar tanıdıklar vasıtasıyla birbirinden haber alır, karşılaşınca

uzun uzun konuşurlardı. Şimdi bir yerlerde karşılaşmayı beklemiyoruz,

uzaktan tanıdık da olsa Facebook’a ekliyorsunuz; kiminle görüşüyor,

nerelere gidiyor, annesi ne işle uğraşıyor vs. her şeyi anında öğreniyorsunuz.

Ortak arkadaşlarınız vasıtasıyla tanışmak artık bir tuşa basmak

kadar kolay. Uzaklarda olan tanıdıklarınızın gündelik hayatına dair tüm

detaylara, ordaymışçasına ulaşabiliyorsunuz. Anlatmak yerine fotoğraf

ekleyerek, yazarak ya da beğendiğiniz/beğenmediğiniz şeyleri paylaşarak 

ilgilendiğiniz konuya herkesin dikkatini çekebiliyorsunuz. İnternet sitelerinin, afişlerin,

ilanların maliyetlerini ortadan kaldıran sayfalarla gezi, etkinlik, buluşma gibi organizasyonları

yüzlerce kişiye aynı anda haber verebiliyorsunuz. Hatta tanımadığınız insanlarla tanışabiliyorsunuz.

Hatta Foursquare uygulamasından yer bildirimi yaparak arkadaşlarınızın yakınlarda

olup olmadığını, saat kaçta nerede olduğunu, kimlerle nerelere gittiğini bile

öğrenebiliyorsunuz. Bu yüzden Foursquare’i bir annenin bulduğuna dair söylentiler

dolaşıyor. Yakınlarda olan arkadaşınız sizin orada olduğunuzu görüp arıyor, köşe başında

çarpışmışçasına muhabbete başlayabiliyorsunuz. “Buradayım.” diye bildirim yapıyorsunuz hemen tavsiye geliyor; “Arka sokakta muhteşem manzaralı salaş bir lokanta var. Gözlemesini denemelisin!” Hatta bunlara hiç gerek kalmadan önceden bırakılmış  yorumları okuyor ve ne yiyip yemeyeceğinize, nereye gidebileceğinize karar verebiliyorsunuz. 

Hisler insanın en naif ama en güçlü parçasıdır ve bu hisleri

paylaşmak, yorum yapmak, fikir danışmak, aklındakini söylemek

her gün yapılması gerekenler arasındadır. Yalnız yaşamaya

başlayan ya da etrafındakilerle ciddi ilişkiler kurduğundan dolayı

doğal davranamayan insanların çıkış kapısı da Twitter oldu. Aklına

geleni söyleyen, fiziksel zarar görmeden kavga edilebilen, mahallenin

meraklı çocukları misali tanıdık tanımadık herkese laf söyleyebildiğiniz

bir mekan Twitter. Hatta çoğu insan #kendimenot şeklinde

kullanımlarla not defteri olarak bile kullanıyor. 140 karakterle sınırlandırılmış

olması kendimizi ifade biçimimizi düzeltti mi bozdu mu tartışılır

ama insanların fikirlerini etrafa saçmasını kolaylaştırdığı kesin. Haberleri

izlemeden gerekli-gereksiz her bilgiye, düşünceye, akıma erişebildiğiniz, istediğiniz

kişiye statü, bürokrasi, sekreter gibi ön aşamalar olmadan ulaşabildiğiniz rahat bir alan sağlıyor Twitter. Instagram ise anlık kişisel fotoğraf paylaşımı amacıyla açılmışken yemek tariflerinden

elişi standına, karikatür kitabından fotoğraf galerisine kadar her gün

yenilenen akımlarıyla başka bir görsel bakış hâline geldi. Ünlülerin parıltılı hayatlarından

sıyrılıp doğal hallerini paylaşması ve selfie-özçekim çılgınlığının yayılmasıyla

popülerliğini arttırdı. Fotoğrafları kare olarak paylaştırması, düzenleme yapılamaması yan uygulama

ihtiyacına yol açsa da Instagram kendinden ödün vermeden yoluna devam ediyor.

İnsanları kendine uyduran bir başka uygulama ise Vine. 7 saniyelik video paylaşım sitesi olan Vine, kedili video paylaşımlarından ilham almışa benziyor. Onlarda şöyleyken bizde böyle, eskiden şunlar vardı şimdi buna dönüştü tarzda videolar en çok ortaokul çağındaki çocukların ilgisini çekiyor. Çocuklarının yaptığı komik hareketleri dünyaya yayan ebeveynler de bu sitenin sevilenlerinden. Gündeme çok çabuk ısınan Vine’da liderlerin konuşmaları kes yapıştır yöntemiyle birleştirildiğinde ortaya sivri mesajlar çıkabiliyor.

Kurulumunda hedeflenenin ötesine geçen sosyal medya platformlarının hepsi zamanla kendine ait bir dile sahip oluyor. Kullanılan cümle kalıpları, paylaşımların sıklığı, beğenilme

telaşları… Hepsinin kendine dair bir düzeni oluşuyor. Şuan öne çıkan

bu uygulamaların hepsi insanların günlük hayatta kaybettiği “paylaşmak”

kavramını tetikleyici nitelikte çalışıyor. Eve gelen misafire göstermek

istediğimiz albümleri Instagram’da, gündeme dair ya da

öylesine aklımıza eseni söylemek istediğimiz ama içimizde kalan

cümleleri Twitter’da, televizyonun var olmasını tetikleyen izleme

ve izlenme güdümüzü Vine’da, hepsinin yanında herkes duysun

ihtiyacımızı da Facebook’ta paylaşmaya çalışıyoruz.

Bunca kolaylığın yanında, teknolojik hakimiyetin hayatın gidişatını yaraladığı

ise başka bir gerçek. Yaşamın doğal akışı içerisinde karşılaştığımız

tesadüf, talih, şans, kısmet gibi kelimelerin önünü

kesiyor bu durum. Tatlı sürprizlere, ihtimallere yer kalmıyor.

Doğal ihtiyaçlarımızı dijital yollardan karşılamaya çalıştığımızdan

dolayı, kolaylık sağlamak için üretilen uygulamalar

bir taraftan da sanal duygu üretimine neden oluyor.

Abartılı sevgi gösterileri, bir etiket edinme, kendini ispatlama,

üstün görme, bilmiyorum demek yerine yalan da olsa

konuşmak gibi özellikle gelişme dönemindeki çocukların

duygusal yapısını bozabilecek birçok yan etkisi de var

sosyal medyanın. Gerçek ihtiyaçların dijital yansımaları

olarak ortaya çıkan uygulamalar abartılı görünüş altında derin

bir yüzeyselleştirme üretiyor. “Mış gibi” kalıbı sarıyor tüm

paylaşımlarımızın etrafını, büyük büyük puntolarla haykırsak

da sonuçta sesimiz çıkmıyor. İnsanların hayatına bu kadar

müdahil olmak, merakı körüklediği gibi insanların bilmeye

hakkı var izlenimini de doğuruyor ister istemez. Yani yazının

başlarında bahsettiğim “desinler” ve “derler” durumu, daha

da körüklenerek çıkıyor ortaya. Sahip olmadığımız şeyleri,

tadını veren bir ilizyon misali kapılıp gidiyoruz sosyal medyanın

dijital yansımalarına. Gerçek olmadığını bilip dozajında ve

doğru şekilde kullanılmadığı sürece sosyal medyanın sağladığı

yüzeysel hislerin ve körüklenen baskıların sonucu, teknoloji

mühendislerinin hesaplayamadığı yerlere varacaktır.

Sonuç olarak, sosyal medyanın gerçek hayatımızdaki sosyal hayatımızı

baltalamasına izin vermeden kontrollü biçimde kullanmayı bilmek gerekiyor.

İletişim ihtiyaçlarının dijital olarak giderilemeyeceği görülüp onları

gidermek için kullanılan bir araç olarak görülmeli sosyal medya. Şimdi

kullanımda olan ve bundan sonra üretilecek her yeni iletişim platformu,

temel iletişim güdülerimizi karşılamak amacıyla yola çıkacaktır. Bu

platformları kullananların da bu temeli hayatlarının ortasına almaktan

vazgeçmemesi gerekmektedir. Uygulamalar gelip geçicidir fakat insan

yaratılışının getirdikleri zamanın her evresinde aynı kalacaktır.

İrem Özal

Aralık 2014

Turuncu Dergisi